Wyszukiwarka:
Warto przeczytać

Gaudete znaczy Radujcie się!

2017-12-17

News

Zawsze się radujcie!

1 Tes 5, 16

Trzecia niedziela Adwentu w Kościele katolickim (obrządku rzymskiego) nazywana jest z łacińska Gaudete, to znaczy „niedziela radości”. Określenie to wywodzi się od pierwszego słowa introitu, czyli antyfony śpiewanej tego dnia na początku mszy, tj. pieśni na wejście (łac. introitus ‘wejście’), por. „Gaudete in Domino semper: iterum dico, gaudete”, co po polsku tłumaczymy: „Radujcie się zawsze w Panu; jeszcze raz powtarzam: radujcie się!” (Flp 4,4). Łaciński wyraz gaudete to postać drugiej osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego od czasownika gaudĕo, gaudēre ‘cieszyć się, radować się’; jego polskim odpowiednikiem są więc formy cieszcie się! czy radujcie się! Warto przypomnieć, że formy pozostałych osób trybu rozkazującego od czasownika gaudĕo, gaudēre spotykamy w dwu znaczących pieśniach: średniowiecznym hymnie ku czci św. Stanisława ze Szczepanowa, skomponowanym w XIII wieku przez Wincentego z Kielczy: „Gaude, mater Polonia” (łac. gaude = pol. ciesz się!), oraz równie dawnej pieśni studenckiej, dziś odśpiewywanej podczas ważnych uroczystości akademickich: „Gaudeamus igitur” (łac. gaudeamus = pol. cieszmy się!).

Niedziela Gaudete jest wyrazem radości, która napełnia serca i dusze chrześcijan w związku ze zbliżającym się faktem narodzin Chrystusa – naszego Pana i Króla Wszechświata. Przeto śpiewamy:

Raduj się ziemio, śpiewaj z Aniołami,

wychwalaj Boga, ciesz się z niebianami;

już nie podnóżkiem jesteś Najwyższego, lecz tronem Jego.

Tego dnia zewnętrzną oznaką radości płynącej z poczucia bliskości Pana, tzn. nadchodzącego momentu, kiedy Słowo ciałem się stanie i zamieszka pośród nas (por. słowa kolędy Franciszka Karpińskiego pt. Bóg się rodzi: „A Słowo ciałem się stało i zamieszkało między nami”), jest różowy kolor szat liturgicznych kapłana sprawującego mszę świętą. O radości traktują też czytania oraz śpiewane pieśni. Wszystko to potwierdza, że msza święta to tekst kultury (każdorazowo!) znakomicie skomponowany, przemyślany w najdrobniejszym szczególe, nasycony symboliką i oddziałujący na wiernych, skłaniający ich do refleksji, a częstokroć wywołujący wzruszenie, słowem: pomnażający naszą wiarę.

Radość, której uczy mnie Kościół – także tego dnia, w III niedzielę Adwentu – skłania mnie do tego, by przypomnieć sobie i czytelnikom Szkoły Słowa Bożego historię wyrazu radość w polszczyźnie.

Słowo radość, jak podaje Wiesław Boryś w Słowniku etymologicznym języka polskiego (Kraków 2005), po raz pierwszy zostało poświadczone w tekstach pisanych po polsku w XIV stuleciu; z pewnością jednak jest ono znacznie starsze, sięga epoki prasłowiańskiej i języka prasłowiańskiego, z którego wywodzą się wszystkie dziś używane języki słowiańskie. Przekonują o tym podobnie brzmiące odpowiedniki znaczeniowe wyrazu radość, którymi posługują się nasi językowi bracia. Przykładowo, Czesi mówią i piszą radost, Rosjanie używają słowa радость [radost’], Ukraińcy – радість [radist’], Bułgarzy i Macedończycy – радост [radost]. Także w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, najstarszym literackim języku Słowian (z IX wieku), odnajdujemy formę radostь.

Z punktu widzenia gramatyki wyraz radość jest rzeczownikiem, a jego budowa przywodzi na myśl słowa typu: cierpliwość, mądrość, młodość, pracowitość, starość, wrogość. Wszystkie one pochodzą od przymiotników, wszak: cierpliwość – to ‘bycie cierpliwym’, mądrość – to ‘bycie mądrym’, młodość– to ‘bycie młodym’ itd. Utworzono je za pomocą przyrostka (sufiksu) słowotwórczego -ość, który służył (i nadal służy) do – ujmując rzecz fachowo – derywowania nazw cech abstrakcyjnych, po łacinie określanych mianem nomina essendi. Taką formacją abstrakcyjną jest także prasłowiański rzeczownik *radostь, utworzony za pomocą przyrostka *-ostь od przymiotnika *radъ ‘zadowolony, radosny’ (gwiazdki oznaczają formy zrekonstrukowane, czyli odtworzone). Tak więc znana dzisiejszej polszczyźnie postać brzmieniowa radość– z etymologicznego punktu widzenia – znaczy ‘bycie radym’. Przymiotnik rad, stanowiący podstawę słowotwórczą rzeczownika radość, używany jest współcześnie coraz rzadziej (por. być rad‘być zadowolonym, cieszyć się’), zapewne ze względu na swoje nietypowe (archaiczne) zakończenie, tj. brak końcówki -y (lub -i) właściwej przymiotnikom rodzaju męskiego (por. cierpliwy,mądry, młody, wrogi), co jest pozostałością po dawnej, tzw. rzeczownikowej, odmianie przymiotników (innym śladem tej odmiany jest forma godzien występująca w formule „Panie, nie jestem godzien, abyś przyszedł do mnie, ale powiedz tylko słowo, a będzie uzdrowiona dusza moja”). Coraz rzadsze używanie przymiotnika rad, którego zasięg stosowalności znacznie ograniczyły jego synonimy, na przykład zadowolony, szczęśliwy, usatysfakcjonowany, sprawiło, że współcześnie niewiele osób wyczuwa związek słowotwórczy pomiędzy rzeczownikiem radość i przymiotnikiem rad.

Kończąc, życzę sobie i innym, aby Boże Narodzenie sprawiło, byśmy jako chrześcijanie byli prawdziwie radzi, byśmy doświadczyli prawdziwej radości!

Marcin Maciołek


Literatura:

Boryś W., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.

Michałowska T., Średniowiecze, Warszawa 2003.

Wilczyński S., Pobiedzińska E., Jaworska A., Porta latina nova. Podręcznik do języka łacińskiego i kultury antycznej, Warszawa 2012.

Pozostałe tematy
Aktualności

II Międzynarodowy Kongres Katechetyczny

Papieska Rada ds. Krzewienia Nowej Ewangelizacji zaprasza na II Międzynarodowy Kongres Katechezy, który odbędzie się w Rzymie od 20 do 23 września 2018 r., poruszając temat: „Katecheta, Świadek Tajemnicy”.

więcej

Krew z boku Chrystusa

Lipiec to miesiąc poświęcony tajemnicy miłości i miłosierdzia. Krew Chrystusa jest ceną, którą Bóg zapłacił, aby wyzwolić ludzkość z niewoli grzechu i śmierci. Pani Krystyna kolejny raz odsłania bogactwo biblijnych i kulturotwórczych inspiracji naszej wiary; zob. warto_przeczytac,261

więcej
zobacz wszystkie

Liczba wizyt: 3637782

Tweety na temat @Ssb24pl Menu
Menu