Historia polskich znaczków pocztowych sięga drugiej połowy XIX wieku. Pierwszy znaczek pocztowy z herbem Królestwa Polskiego pochodzi z roku 1860. Ukazał się dwóch wersjach - jaśniejszej i ciemniejszej. Katalog polskich znaczków pocztowych Fischera nadaje mu dwa oznaczenia: Fi 1a i 1b (Fischer, Katalog znaczków, 2025, 42n). Zaprojektował go rytownik H. Majer, a wydrukowano w Fabryce Stempli w Warszawie. Na pierwszym znaczku widnieje jeszcze nominał 10 kopiejek. Kolejne znaczki drukowane są już po uzyskaniu niepodległości w latach 1918-1919. Natomiast pierwsze motywy religijne na polskich znaczkach pojawiają się w okresie międzywojennym, z biegiem czasu jest ich coraz więcej i ewoluuje ich tematyka i estetyka. Istotnym tematem religijnym polskich znaczków są dwie największe uroczystości liturgiczne: Wielkanoc i Boże Narodzenie.

Wśród polskich znaczków pocztowych o tematyce religijnej dominują akcenty maryjne, papieskie i liturgiczne. Wiele znaczków upamiętnia polskich świętych i błogosławionych. Popularna jest np. kolekcja "Patroni Polski", ale pojawiają się również inni święci, błogosławieni i kandydaci na ołtarze z polskiej ziemi. Prym wiodą znaczki poświęcone św. Janowi Pawłowi II. Wielkim znawcą i kolekcjonerem "papaliów" jest ks. prof. Waldemar Chrostowski, biblista i filatelista, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Filatelistycznej, właściciel trzech kolekcji znaczków: "Jan Paweł II", "Stary Testament", "Królowie i książęta polscy". Opublikował on dwa albumy poświęcone św. Janowi Pawłowi II na znaczkach pocztowych świata (por. Chrostowski, Święty JPII, t. I, 2017; t. II, 2021). Kolekcja obejmuje walory (znaczki, bloki, arkusiki) ze 127 krajów świata. Polskie znaczki poświęcone Wielkiemu Papieżowi obejmują zbiór 65 walorów. Obok św. Jana Pawła II wyróżnia się dwóch polskich świętych: Maksymilian Kolbe (5 znaczków) i Jerzy Popiełuszko (4 znaczki).

Wśród znaczków polskich o tematyce religijnej dominują serie i kolekcje maryjne, np. "Sanktuaria maryjne", "Madonny Polskie", "Madonny Kresowe" - w sumie ok. 100 walorów. Znaczki tego typu uświetniają rocznice koronacji cudownych wizerunków, ale również uroczystości i objawienia maryjne.

Po raz pierwszy motywy religijny na znaczkach polskich pojawił się w roku 1933 (Fi 261). Przedstawia centralną część ołtarza Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. Znaczek ukazał się z okazji 400. rocznicy śmierci rzeźbiarza, grafika i malarza, autora nastawy ołtarzowej w kościele Zaśnięcia NMP przy krakowskim rynku. Genialne dzieło przybyłego z Norymbergi artysty powstało w latach 1477–1489. Do tego motywu powraca Poczta Polska po II wojnie światowej w roku 1960 w serii znaczków Fi 1035-41. Główna część ołtarzowa przedstawia scenę Zaśnięcia Maryi Panny w otoczeniu apostołów, a na ruchomych skrzydłach ołtarzowych artysta ukazał sześć scen tzw. "Radości Maryi": od Zwiastowania po Zesłanie Ducha Świętego. Wśród scen tryptyku pojawia się motyw Bożego Narodzenia.

Na znaczku Fi 1036 umieszczono scenę Bożego Narodzenia, a Fi 1037 - Pokłon Trzech Króli. Kolejne znaczki z motywami Bożego Narodzenia pojawiły się w latach 70-tych, np. "Witraże polskie" z 1971 roku dwa znaczki: "Dwóch magów" (Fi 1959) i "Ucieczki do Egiptu" (Fi 1960).

Ucieczka do Egiptu - Fi 1960.

Osiem lat później w serii "Polskie malarstwo ludowe - malowidła na szkle" przedstawiono dwie prace ludowych artystów: "Święta Rodzina" (Eweliny Pęksowej - Fi 2509) i "Boże Narodzenie (Zdzisława Walczaka - Fi 2510).

Boże Narodzenie - Fi 2510

W tym okresie warto dostrzec znaczek wydany z okazji Światowej Wystawy Filatelistycznej Italia`85, na którym przedstawiono reprodukcję obrazu "Madonna z Dzieciątkiem ze św. Janem Chrzcicielem i aniołem" Sandro Boticellego. 

Madonna z Dzieciątkiem - Fi 2849.

Motyw bożonarodzeniowy na znaczkach polskich były więc stosunkowo rzadkie do roku 1989. Wynikało to z względów politycznych (ideologicznych). Poczta Polska była w rękach władz komunistycznych, które wpływały na sprawy wizerunkowe i dobór obrazów (motywów) na znaczkach pocztowych funkcjonujących w powszechnym obiegu.

W tym okresie zaczęły pojawiać się w obiegu pocztowym znaczki sygnowane tytułem "Boże Narodzenie", np. z 1992 (Fi 3268), przedstawiający kościółek w śnieżnym krajobrazie i gwiazdę, a później kolejne z 1993 (Fi 3326), 1994 (Fi 3368), 1995 (Fi 3417-18) i 1996 (Fi 3479-80) oraz seria czterech znaczków z roku 1997. Na tych walorach przedstawiono: Świętą Rodzinę, potrawy wigilijne, krajobraz zimowy z kościołem i gwiazdą oraz trzech kolędników (Fi 3534-3537).

BN - Fi 3268

Święta Rodzina - Fi 3534

Warto zauważyć, że dopiero od roku 1991 Poczta Polska regularnie wprowadza do obiegu znaczki z okazji Wielkanocy i Bożego Narodzenia. W roku 1998 przedstawiono piękne reprodukcje obrazów: "Narodziny Jezusa" z ołtarza Grudziąckiego oraz "Pokłon Trzech Króli" ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie (Fi 3586-87; zob. Rejnowski 1999, 64). Kolejna seria znaczków bożonarodzeniowych to seria z aniołami i tytułami polskich kolęd z roku 1999 (Fi 3649-52).

Pokłon Trzech Króli - Fi 3587

Kolęda Lulajże Jezuniu - Fi 3650

Od Jubileuszowego Roku 2000 zbiory znaczków z motywami bożonarodzeniowymi wzbogacono o kolejne cenne walory, np. jeden z czterech znaczków z serii Fi 3721-24, potem z roku 2001 (Fi 3796-97) i 2002 (Fi 3864-65) oraz piękna seria czterech znaczków z roku 2003, przedstawiająca sceny Bożego Narodzenia (Fi 3933-36).

 

BN - Fi 3721.

BN - Fi 3936

Znaczki na Boże Narodzenie z lat: 2004 (Fi 4010-11), 2005 (Fi 4075-76), 2006 (Fi 4144-45), 2007 (Fi 4192), 2008 (Fi 4251), 2009 (Fi 4314-15), 2010 (Fi 4352-4355), 2011 (Fi 4392-93) oraz 2012 (Fi 4441-42) miały typowy charakter użytkowy.

BN - Fi 4392

W roku 2014, po rocznej przerwie, wprowadzono do obiegu kilka ciekawych serii z motywami Bożego Narodzenia: witraże "Sceny z życia Marii" Stanisława Wyspiański i Józefa Mehoffera (Fi 4594-95), a w roku 2015 - Święta Rodzina w stajence i Pokłon Trzech Króli (Fi 4652-54), potem Święta Rodzina z 2016 (Fi 4734-35) i reprodukcja obrazu Pokłon Trzech Króli Santo di Tito z kościoła św. Marcina z Krzeszowic z 2017 (Fi 4743), a dalej seria przedstawiająca motywy z "Ołtarza Olbrachtowego" (Fi 4807-09) oraz ich kontynuacja z miniaturami inicjałowymi z "Mszału Olbrachtowego" (ok. 1500 rok) na znaczkach z lat 2020-22 (Fi 5017 i 5258).

Koperta ze znaczkiem Fi 5107 (FDCO1)

Po okresie pandemicznym Poczta Polska wzbogaciła swoją ofertę filatelistyczną o nowe serie wydawnicze z motywami bożonarodzeniowymi i maryjnymi, np. "Szopki krakowskie" (Fi 5281-83 i 5428-29) czy "Tajemnice Różańca" (Fi 5345-48 PW 01-20).

Szopki krakowskie - Fs 5281-01

W roku 2024 wprowadzono do obiegu dwa znaczki, które określono sygnaturą "Ekonomiczne": choinkę bożonarodzeniową i tradycyjną bombkę świąteczną (Fi 5419-20). Trzeba przyznać, że nowe propozycje ujawniają tendencje, które ewidentnie tracą swoje walory religijne.

BN - Fi 5419

Kryterium estetyczne nie może być jedynym w doborze motywów na znaczkach pocztowych. "Trzeba odróżnić prawdziwe piękno od form pozornie pięknych, lecz pustych, a wręcz szkodliwych jak zakazany owoc z ziemskiego raju (por. Rdz 3,6). Kryteria owe można znaleźć w Pawłowym wezwaniu: <Wszystko, co jest prawdziwe, co godne, co sprawiedliwe, co czyste, co miłe, zasługuje na uznanie: jeśli jest jakąś cnotą i czynem chwalebnym - to miejcie na myśli> (Flp 4,8)" - poucza Dyrektorium katechetyczne (DK 108). Prawdziwe piękne musi być przepełnione dobrem i prawdą, stąd autentyczne nauczanie i wychowanie w wierze sięga do greckiej paidei i trwałych wartości chrześcijańskich.

Motyw Bożego Narodzenia na znaczkach pocztowych jest powszechny i uniwersalny; obecny w większości krajów - nie tylko katolickich. Nostalgia bożonarodzeniowa i kultura spotkań rodzinnych tego okresu - mimo sekularyzmu i neopogaństwa - nie jest w stanie "zagłuszyć" potrzeby wspólnego świętowania tego wyjątkowego czasu. Stąd obecność elementów bożonarodzeniowych na znaczkach urzędów pocztowych różnych krajów, a zwłaszcza tych odwołują się do dziedzictwa chrześcijańskiego.   

3. Wnioski katechetyczno-pastoralne

Śledząc rozwój prezentacji motywów bożenarodzeniowych na polskich znaczkach pocztowych łatwo zauważyć ewolucję kulturową i społeczno-religijną, które miały wpływ na wprowadzone do obiegu walorów filatelistycznych. Powojenny okres cechowała zupełna "pusta" elementów religijnych w obiegu pocztowym i filatelistyce polskiej. Widoczna zmiana dokonała się po roku 1989, kiedy kraj odzyskał wolność religijną i mógł publiczne wyrażać swoje przywiązanie nie tylko do pięknych tradycji i zwyczajów, ale i eksponować je w życiu publicznym ludzi wierzących.

Kościół niezmiennie uznaje wartość znaków i obrazów religijnych w procesie katechetycznym i posłudze pastoralnej. Dyrektorium katechetyczne wskazuje na język sztuki jako jedną z metod procesu katechizacji. "Obrazy w sztuce chrześcijańskiej, jeśli są autentyczne, pozwalają za pomocą postrzegania zmysłowego odczuć, że pan żyje, jest obecny i działa w Kościele i historii. Stanowią one przeto prawdziwy język wiary" (DK 209). Znane jest powiedzenie: "Jeśli przyjdzie do ciebie poganin mówiąc: pokaż mi twą wiarę..., to zaprowadź go do kościoła i postaw przed świętami ikonami". Nauczanie za pomocą obrazów towarzyszyło chrześcijaństwu od samego początku: od tzw. Biblii pauperum po współczesne e-nauczanie w środkach społecznego przekazu (Internet). Obecność wybranych obrazów, które ilustrują treści prawd wiary, stanowi trwały element procesu nauczania i wychowania w wiwerze. Reprodukcje dzieł sztuki pochodzą z bogatej spuścizny chrześcijańskiej ikonografii (Chałupniak, Arcydzieła malarstwa, 2013). Również znaczki pocztowe, projektowane przez uznanych artystów, ofiarują walory o tematyce religijnej, służące jako ilustracje misterium zbawienia. "W naszych czasach chrześcijańskie obrazy mogą pomóc w doświadczeniu spotkania z Bogiem poprzez kontemplację ich piękna. Obrazy te bowiem przenoszą na osobę je kontemplującą spojrzenie Innego, który pozostaje niewidzialny, dając dostęp do rzeczywistości świata duchowego i eschatologicznego" - przekonują autorzy Dyrektorium o katechizacji (DK 209). W społeczeństwie informatycznym, obraz sakralny może wyrażać dużo więcej niż same słowo. Jego dynamika komunikacji i przekaz orędzia ewangelicznego są nad wyraz skuteczne i żywotne. Obraz może być również pożytecznym narzędziem w edukacji, która kształtuje krytyczne myślenie i proponuje proces dojrzewania w kręgu wartości chrześcijańskich. Obraz odgrywa więc istotną rolę w procesie ewangelizacji i katechizacji.  

Okres Bożego Narodzenia sprzyja kontemplacji i zamyśleniu nad tajemnicą Wcielenia. Znaczki pocztowe, prezentujące dzieła sztuki i bogactwo tradycji bożonarodzeniowej, mogą odegrać ważną rolę w utrwalaniu wartości oraz procesie ewangelizacji w cywilizacji obrazu (Chrostowski, Boże Narodzenia na znaczkach, 2003, 2-3). Wykorzystanie obrazów w katechezie ułatwia szybsze i bardziej bezpośrednie poznanie i zapamiętywanie wydarzeń z historii zbawienia. "Starannie dobrane dzieła sztuki potrafią dopomóc w  bezpośrednim przekazie wielu aspektów prawd wiary, dotykając serca i pomagając uwewnętrznić przesłanie" (DK 210). Stąd tak użyteczna w wychowaniu religijnym i posłudze pastoralnej jest tzw. "droga piękna" (via pulchritudinis; DK 108). Każde piękno może być ścieżką, która pomaga w spotkaniu z Bogiem. On bowiem "zamieszkał pośród nas" (J 1,14).

***

Tradycja okazjonalnych emisji bożonarodzeniowych znaczków pocztowych stopniowo utrwaliła się w filatelistyce europejskiej (por. Katalogi Michel - Europa, Schwaneberger Verlag). W poszczególnych krajach w różnym czasie inicjowano coroczne edycje znaczków pod wspólnym tytułem "Boże Narodzenie". Najwcześniej pojawiły się w Austrii w 1954 roku (Mi A 1009), choć dopiero od 1967 roku trwa ich nieprzerwana emisja (zob. Mi A 1254). Podobnie w Hiszpanii - pierwsza edycja w 1955 (Mi S 1069), a nieprzerwanie od 1959 roku (Mi S 1150). Trwałą tradycją bożonarodzeniowej emisji znaczków szczyci się również Poczta Watykanu (od 1959 - Mi Va 327-329). Później dołączyły kolejne kraje: Malta (od 1964, Mi MA 298-300), Niemcy (od 1969; Mi D 610), podobnie Belgia (Mi B 1574) i Wielka Brytania (Mi GB 532-534), potem Italia (od 1970; Mi I 1328), Irlandia (od 1971; Mi IR 272-73), Islandia (od 1981; Mi IS 574-75), Finlandia (od 1974; Mi FL 758), Dania (od 1992; Mi DM 229) oraz Szwajcaria (dopiero od 1999; Mi SCH 1705). W krajach Środkowej Europy dokonało się to po odrzuceniu tzw. "żelaznej kurtyny". Tutaj pierwsze były Węgry (od 1989; Mi H 4054), potem Polska (od 1991, Mi PL 3350), Łotwa (od 1992; Mi LT 344-347), Republika Czech i Słowacja (od 1993; Mi CZ 28; Mi SL 183), dalej Litwa (od 1994; Mi Li 572), Ukraina i Białoruś (od 1997; Mi UK 225; Mi BL 247-48) oraz Rumunia (od 2000, Mi RU 5543). Są też kraje, które nie przyjęły tego zwyczaju z różnych względów, np. Francja czy Portugalia, która wprowadziła tylko pojedyncze emisje (w 1974; Mi PR 1263-65 oraz 1999/2000; 2380-83. 2386). W wielu krajach motywy emisji bożonarodzeniowych nie zawiera już treści biblijnych czy religijnych, ale zupełnie laicyzowaną symbolikę związaną z zwyczajami i komercjalizacją. Nie miej warto zabiegać o wartość i ducha tego wydarzenia, kiedy "Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas" (J 1,14).

ks. Jan Kochel

Bibliografia:

Chałupniak R.,  Arcydzieła malarstwa w katechezie, Opole 2013.

Chrostowski W., Boże Narodzenie na znaczkach pocztowych, "Znaczki" 1/7 (2003), 2-3.

Chrostowski W., Święty Jan Paweł II na znaczkach pocztowych świata 1978-2005, Kraków 2017.

Chrostowski W., Święty Jan Paweł II na znaczkach pocztowych świata 2005-2015, Kraków 2021.

Fischer A. i W., Katalog polskich znaczków pocztowych (i z Polską związanych), t. I, Bytom 2025 (skrót Fi).

Michel. Europa 2022/2023, Band. 1-16, Fulda 2023 (skrót Mi).

Papieska Rada ds. Krzewienia Nowej Ewangelizacji. Dyrektorium o katechizacji, Kielce 2020 (skrót: DK).

Rejnowski B., Ze specjalizowanego zbioru: Boże Narodzenie 1998, "Filatelista" 2 (1999), 64.