Jubileusz 800 rocznicy śmierci św. Franciszka (+1226) to kolejna okazja, by przyjrzeć się postaci, która wciąż fascynuje i pociąga nie tylko katolików, a nawet nie koniecznie chrześcijan. Ewangeliczny "maluczki" (łac. parvulus) oznacza coś więcej niż "biedaczyna" (pauperculus - "ubogi, biedak, nędzny"), to raczej ktoś "łagodny i pokorny sercem" (Mt 11,29) bądź "pokorny i prosty" (Mt 11,25; Łk 10,21; Jk 4,6). Chodzi o ucznia, któremu została objawiona tajemnica mądrości ukrytej przed oczyma wielkich i uczonych tego świata. Święty z Asyżu utożsamiał się z Mistrzem z Nazaretu i Jego bezgranicznie naśladował, stąd wciąż urzeka ludzi i wzywa do życia według najwznioślejszych wartości. Fascynuje również filatelistów, którzy podążają drogą piękna (via pulchritudinis), by odkrywać człowieka i jego dzieła w głębszych wymiarach - duchowym i estetycznym.

Papież Franciszek napisał że "głosić Chrystusa znaczy ukazać, że wierzyć w Niego i naśladować Go jest nie tylko rzeczą prawdziwą i sprawiedliwą, ale także piękną, zdolną napełnić życie nowym blaskiem i głęboką radością, nawet pośród trudnych doświadczeń. W tej perspektywie wszystkie formy autentycznego piękna mogą być uznane za drogę prowadzącą do spotkania z Panem Jezusem (...). Tak więc konieczne jest, aby formacja w via pulchritudinis została włączona w przekazywanie wiary" (EG 167). Wymiar piękna jako szczególnej wartości religijnej i innowacyjnej w życiu człowieka może być "drogą", która pozwoli poznać wielkie dziedzictwo sztuki literatury i muzyki w różnych okresach dziejów.

Przełom XII i XIII wieku, w którym żył Franciszek z Asyżu, przesiąknięty był wymiarem religijnych znaków i symboli, ludzi żyli w zgodzie z naturą i prawami Bożymi. Tworzono proste dzieła sztuki, malarstwa i muzyki, bo człowiek zafascynowany był przede wszystkim pięknem i prostotą dzieł stworzenia, które wyszły z rąk Stwórcy (Rdz 1-3). Stąd też źródło kantyku o pochwale stworzenia (Pieśń Słoneczna - ok. 1224), w którym Franciszek dziękuje Bogu za Słońce, Księżyc, wiatr, wodę, ogień i ziemię jako "siostry i braci", łącząc wiarę z uwielbieniem ich łagodności, pokory i prostoty istnienia. Franciszek rozpoczyna swój Kantyk od słów: "Najwyższy, wszechmogący, dobry Panie (...). Pochwalony bądź (...) ze wszystkimi Twymi stworzeniami" (FF 263). Franciszkański śpiew uwielbienia stał się inspiracją do powstania adhortacji papieskiej Laudato si`, w której Ojciec święty upomniał się o potrzebę troski o wspólny dom - ziemię. "W tej pięknej pieśni [Franciszek z Asyżu] przypomniał, że nasz wspólny dom jest jak siostra, z którą dzielimy istnienie, i jak piękna matka, biorąca nas w ramiona: Pochwalony bądź, mój Panie, przez siostrę naszą, matkę ziemię, która nas żywi i chowa, wydaje różne owoce z barwami kwiatów i trawami" (Ls 1). Bogate jest dziedzictwo duchowe, które pozostawił Kościołowi założyciel Braci Mniejszych. Nie ogranicza się ono do wartości religijnych, ale przekracza je i otwiera na ludzi poszukujących i gotowych do odkrywania wartości w otaczającym nas świecie. Wyżsi Przełożeni Zakonów Franciszkańskich przypomnieli o osiemset lat temu Franciszek z Asyżu opuścił ten świat. Jednak ziarna, które zasiał, wciąż kiełkują. Przede wszystkim chodzi o ziarno życia wieczne (List 2026). Przeszłość implikuje wezwanie do naśladowania i dążenie "do tej <wysokiej miary> zwyczajnego życia chrześcijańskiej", czyli do świętości - uświęcenia. "Całe życie kościelnej wspólnoty i chrześcijańskich rodzin winno zmierzać w tym kierunku. Ale jest też oczywiste, że istnieją różne drogi do świętości, wymagające prawdziwej pedagogiki świętości, która zdolna jest dostosować się do rytmu poszczególnych osób. Winna ona łączyć całe bogactwo propozycji dostępnych dla wszystkich z tradycyjnymi formami pomocy indywidualnej i grupowej oraz z nowymi formami udostępnionymi przez stowarzyszenia i ruchy uznane przez Kościół" - uczył św. Jan Paweł II (NMI 30).

Piękno stworzenia, piękno życia religijnego i twórczość artystyczna mogą być ścieżkami prowadzącymi do źródła - Pana Stworzenia, Zbawiciela i Najpiękniejszego z synów ludzkich (Ps 45,3; Iz 33,17; Hbr 1,1-8). Pedagogika świętości to realizacja prawdziwego wychowania, które przecież "dąży do kształtowania osoby ludzkiej, mając na uwadze jej cel ostateczny" (DWCH 1). Do tego celu można iść po śladach Małego Świętego z Asyżu, który wciąż inspiruje i zaprasza do realizacji "wysokiej miary" zwyczajnego życia chrześcijańskiej", czyli świętości.

W Testamencie, napisanym przez Świętego tuż przed śmiercią, Franciszek przypomniał najważniejsze momenty swojego życia: początkowe wydarzenia, spotkanie z Kościołem i owoce przyniesione wespół z braćmi. Testament zobowiązuje do zachowania pamięci i wzywa do budowania nowej perspektywy. Znaczki pocztowe upamiętniające św. Franciszka przypominają różne wydarzenia z jego życia, rocznice urodzin i śmierci, tematy i idee podejmowane przez niego, rozwój charyzmatu i ruchu franciszkańskiego oraz dzieł ewangelizacyjnych podejmowanych przez jego duchowych synów i córki.

Fenomen popularności Biedaczyny z Asyżu wiąże się z tym, że współcześnie stał się on patronem ruchów ekologicznych, wegetariańskich i wielu innych. Wielu chce go mieć po swojej stronie i wykorzystać do własnych celów. Prawda zaś jest taka, że dopiero rzetelne studium jego życia i pism pozwala odkryć w nim ikonę Chrystusa. Chodzi o to, by przez spotkanie z Franciszkiem ludzie mogli na nowo spotkać Boga. Trzeba umieć właściwie odczytać jest charyzmat i wyzwanie: Pax ed bonum (Pokój i dobro). Święty z Asyżu wzywa do praktykowania cnoty pokory, ubóstwa i pokoju oraz tworzenia nowych dojrzałych i prawdziwych więzi między braćmi i siostrami; zachęca do przyjęcia stylu życia opartego na służbie, małości (uniżeniu) i pokorze, w czym upodobnia się do Chrystusa Sługi (Mk 10,45).

Urzędy Pocztowe na całym świecie wprowadziły do obiegu znaczki ukazujące postać i dzieło Świętego z Asyżu. Oczywiście najczęściej są to znaki z Italii i Watykanu, ale nie brak również emisji z innych kontynentów i egzotycznych miejsc na świecie. 

Najstarsze znaczki Poczty Włoskiej prezentujące postać św. Franciszka pochodzą z roku 1926. Edycja z okazji 700-lecia śmierci Biedaczyny składa się z pięciu znaczków: 1) św. Franciszek jako pielgrzym w Ziemi świętej, 2) Święty na tle Asyżu, 3-4) Klasztor i  Bazylika w Asyżu oraz 5) fresk Giotta przedstawiający śmierć Franciszka.

700-lecie śmierci św. Franciszka - Mi It 234-239 

Unikatowe są emisje znaczka z San Marino z 1928 roku (przedruk z 1936), przedstawiające rocznicę śmierci św. Franciszka z Asyżu oraz z 1967 - Święty przyjmuje stygmaty oraz z Fundacji Czerwonego Krzyż z Księstwa Monaco, Zakon Maltański czy Luksemburga z 1987.

San Marino - Mi RSM 142; Mi RSM 888; Monaco - Mi MC 1040; 1536; Luksemburg - Mi L 1179 

Upamiętniono też początek tradycji stajenki bożonarodzeniowej w Greccio (1974) oraz 800 rocznicę urodzin św. Franciszka (1982) - reprodukcja obrazu przedstawiającego Świętego podczas modlitwy - wizje i dar stygmatów. Poczta Portugalii również uczciła 800-lecie urodzin św. Franciszka (1982) oraz Greccio (2023).

Adoracja św. Franciszka w Greccio - fresk - Mi It 1472 oraz św. Franciszek - obraz Piotra Cavaro (1508-1537) - Mi It 1787. Poczta Portugalii - Mi PT 1552-1553 czy Mi PT 4928-2930

Pierwsze znaczki Poczty Watykańskiej pochodzą z 1953 roku i upamiętniają 700-lecie śmierci św. Klary z Asyżu, duchowej córki św. Franciszka, a on sam pojawia się przy okazji prezencji dzieł Tycjana z roku 1976.

św. Klara - Mi VA 207-208 (zob. Mi It 892) oraz św. Franciszek wśród innych świętych - Mi VA 679

Rok później (1977) ukazała się seria znaczków utrwalająca Pień słoneczną oraz 750-lecie śmierci św. Franciszka.

Kantyk o stworzeniu oraz 750-lecie śmierci św. Franciszka - Mi VA 695-700

Św. Jan Paweł II zainicjował w dniach 9-10 stycznia 1993 roku w Asyżu Dzień Modlitw o Pokój. Papież modlił się zwłaszcza o jedność i pojednanie w byłej Jugosławii. Zgromadzeni wówczas przedstawicieli różnych religii podkreślali, że pokój jest darem Boga oraz zadaniem wymagającym zaangażowania duchowego i społecznego. Pierwsza tego typu modlitwa o pokój miała miejsce 1986 roku, a kolejne w latach 2002 i 2011. Znaczki Poczty Watykańskiej przedstawiają Bazylikę w Asyżu i św. Franciszka modlącego się o uzdrowienie człowieka z Ileidy - fragment fresku Giotto di Bondone (1266-1337).

  

Dzień Modlitw o Pokój - Mi VA 1079-1080

Najnowsze znaczki watykańskie upamiętniają kolejne ważne wydarzenia z życia Świętego z Asyżu: 800-lecie zatwierdzenia reguły - kopia obrazu Giunta Pisano (XIII w.) oraz 800-lecie śmierci św. Franciszka.

Reguła św. Franciszka - Mi VA 1680

Urzędy Pocztowe Europy i na innych kontynentach zauważyły również wkład Kustodii Franciszkańskiej w Ziemi Świętej. Od XII wieku prowincja Zakonu Braci Mniejszych sprawuje opiekę nad sanktuariami chrześcijańskimi na terenie Palestyny, w tym nad Bazyliką w Betlejem i Jerozolimą. Franciszkanie prowadzą tam działalność duszpasterską, archeologiczną, edukacyjną i charytatywną oraz opiekują się pielgrzymami. Poczta Węgierska w 2009 roku wprowadziła do obiegu znaczek upamiętniający obchody 800-lecie działalności Kustodii Franciszkańskiej oraz Zakonu Braci Mniejszych.

Św. Franciszek i św. Klara - Mi H 5329

Poczta RFN (Niemiec) upamiętniła 800-lecie dialogu św. Franciszka z Sułtanem w Ziemi Świętej. Poczta Hiszpanii upamiętniła 800-lecie pielgrzymek z Asyżu do Santiago de Composteli (2014). Z kolei Poczta Bolii upamiętniła 15-lecie funkcjonowania Uniwersytetu św. Franciszka w tym kraju (2014).

Niemcy - MI DE 3498; Hiszpania - Mi ES 4866; Boliwia - Mi BO 1973

Seria znaczków Poczty San Mario uczciła 800-lecie donacji klasztoru na wzgórzu La Verna przez hrabiego Orlando (Rolanda) z Katanii z roku 2013. Pod wpływem kazania Franciszka, szlachcic z toskańskiej Chiusi ofiarował swoje ziemie miejsce na miejsce modlitwy i kontemplacji. Dzisiaj jest to jedno z najbardziej znanych sanktuariów franciszkańskich w Italii.

 

 San Marino - Mi SM 2555 i BL65

Urzędy Poczty przywołują też postać św. Franciszka przy okazji Świąt Bożego Narodzenia, podkreślając rolę jego inicjatywy przy utrwalania tradycji budowania stajenki betlejemskiej i zwyczajów bożonarodzeniowych (Greccio, 1223). Przykładem może być arkusik i bok Poczty Belgii z 2008 roku przedstawiający witraż z kościoła św. Katarzyny w Betlejem: kard. Mercier, św. Franciszek, Dziecię Jezus, Maryja i Józefo oraz Brat Franciszkanin. 

Mi B 3906-3910; Bl 138.

Z okazji 800-lecia pierwszej żywej szopki z Greccio Poczta Polska wydała kartkę pocztową, zaprojektowaną przez Joanna Fleszar-Haspert (2023).

Kartka pocztowa - Cp 2039

Poczty innych krajów akcentują ponadto popularne motywy ekologiczne i legendarne czy wolontariat wiązane z kultem św. Franciszka, np. emisja znaczków z Szwajcarii z 1969, Stany Zjednoczone z 1982, Francji 1982; Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z 1993, z San Marino z 1997 czy z Portugalii z 2009 roku.

św. Franciszek wśród ptaków - Mi CH 902, Mi US 1604, Mi GB 1453; Mi FR 2198; Mi RSM 1753 

Cenne są też emisje znaczków upamiętniających Świętego z Asyżu z różnych krajów spoza Europy, np. Peru z 1976 (rep. obrazu El Greco); Paragwaju z 1998 (z Janem Paweł II); Nikaragui z 1978 (750-rocznica kanonizacji); Kostaryki z 1983; Kolumbii z 1982; Indii z 1982 (Mi IN 949); Brazylii z 1976; Argentyny z 1982.

Peru (Mi PE 1026); Paragwaj (Mi PY 4774); Nikaragua (Mi NI 2018); Costa Rica (Mi CR 1206); Kolumbii (Mi CO 1599); Brazylii (Mi BR 1562); Argentyna (Mi AR 1613).

Poczta Polska upamiętniła postać św. Franciszka kilkoma walorami filatelistycznymi. Pierwsza emisja pochodzi z roku 1984 przy okazji Światowej Wystawy Filatelistycznej w Hiszpanii. Znaczek przedstawia reprodukcję obrazu El Greco (Domenico Theotocopuli) "Ekstaza św. Franciszka" (1578). Ponownie dzieło El Greco powraca na emisji znaczka z 2017 roku w ramach cyklu "Sztuka europejska w zbiorach polskich". Arcydzieło greckiego mistrza, odkryte przypadkowo w 1964 przez Izabelę Galicką i Hannę Sygietyńska, przechowywane jest w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach (publicznie eksponowane od 2004 roku). Przy tej okazji wydano również arkusik i kopertę pocztową.

El Greco - Fi 2764; Fi 4787

Koperta pocztowa - El Greco - FDC 01 (Siedlce 1)

W 2023 roku ukazała się emisja znaczka i koperta pocztowa eksponująca Franciszkański Zakon Świecki, tzw. Trzeci Zakon Franciszkański - założony przez św. Franciszka w 1221 dla ludzi świeckich, pragnących realizować charyzmat franciszkański bez składania ślubów zakonnych, żyjąc w rodzinach i pracując zawodowo. Członkowie Franciszkańskiego Zakonu Świeckich (tercjarze) dążą do świętości, naśladując Chrystusa i realizując charyzmat św. Franciszka w duchu pokuty i braterstwa. Walor przedstawia witraż św. Franciszka z tercjarzami św. Elżbietą i św. Ludwikiem.

Franciszkański Zakon Świeckich - Fi 5358 oraz FCD 01 (Warszawa 1)

Postać św. Franciszka cieszy się też uznaniem wśród emisji spersonalizowanych (okazjonalnych). Pierwszy przykład to emisja wydana w 2013 roku z okazji wystawy filatelistycznej w Bronowicach w Krakowie w kościele pod wezwaniem Stygmatów św. Franciszka z Asyżu. Droga to kartka pocztowa i arkusik z okazji 800 lat stygmatów św. Franciszka z Asyżu i 45 rocznicy pierwszej wizyty Jana Pawła II w Polsce - Wystawa filatelistyczna - Kraków 2024.

Najnowsza emisja ukazała się z okazji Jubileuszu 800-lecia śmierci św. Franciszka z Asyżu z inicjatywy prof. Franciszka Kusiaka i przy współpracy z Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu - arkusik personalizowany (2026).

***

Św. Franciszek z Asyżu odszedł do domu Ojca 2 października 1226 roku. Przeżył na ziemi zaledwie 43 lub 44 lata. Papież Franciszek w adhortacji Chistus vivit napisał: "Święty Franciszek z Asyżu, będąc bardzo młodym i pełnym marzeń człowiekiem, usłyszał wezwanie Jezusa, aby być tak ubogim jak On i swoim świadectwem odbudować Kościół. Wyrzekł się wszystkiego z radością i stał się świętym wzorem powszechnego braterstwa, bratem wszystkich, który uwielbiał Pana za Jego stworzenia" (CV 52; por. Kochel 2024, 62-68). Ideały franciszkańskie wciąż inspirują ludzi gotowych realizować wzniosłe wartości powszechnego braterstwa, troski o wspólny dom (ziemię) oraz pokój i zgodę międzyludzką. Ekologia integralna, którą zalecali Benedykt XVI i Franciszek, obejmuje wymiar ludzki, kulturowy i społeczny. Przy czym "ekologia ludzka" oznacza "coś bardzo głębokiego: niezbędną relację życia człowieka z prawem moralnym, wpisanym w jego naturę, relację konieczną, by można było stworzyć bardziej godne środowisko" (Ls 155). Dzisiaj trzeba umieć rozróżnić ekologię integralną od ekologizmu, propagowanego przez różnorodne ruchy i stowarzyszenia. Święty z Asyżu przez swoją miłość do stworzenia prowadził do jej Stwórcy, gdyż kierował się religijną zasadą miłości i dobra wspólnego, które zakładają poszanowanie osoby ludzkiej i pokoju (ładu) społecznego. Stąd wciąż aktualne pozostaje jego wołanie: "Pokój i dobro"!

ks. Jan Kochel

Literatura:

Franciszek, Adhortacja Evangelii gaudium, Kraków 2013 (skrót EG).

Franciszek, Encyklika Laudato si`, Kraków 2015 (skrót (Ls).

Franciszek, Posynodalna Adhortacja apostolska Christus vivit, Kraków 2019 (skrót CV).

Franciszek z Asyżu: Ziarno życia wiecznego. Duchowe dziedzictwo chrześcijanina. List z okazji Jubileuszu 800-lecia śmierci św. Franciszka, Asyż 2026, w: https://ofm.org/uploads/Lettera_Centenario_2026_PL.pdf (30.01.2026) 

Jan Paweł II, List apostolski Novo millennio ineunte, Kraków 2001 (skrót NMI).

Kochel J., Święci są młodzi. Medytacje w rytmie lectio divina, Kielce 2024.

Papieska Rada ds. Kultury, Via pulchritudinis jako uprzywilejowana droga ewangelizacji i dialogu, Watykan 2006.

Pieśń słoneczna albo pochwała stworzenia: Fonti Francescane (skrót FF); wyd. pol.: Źródła franciszkańskie, Kraków 2005, s. 348.

Ryś G., Franciszek. Życie - miejsca - słowa, Kraków 2013.