Wyszukiwarka:
Warto przeczytać

Miłosierdzie

2016-04-06

News
Święto Miłosierdzia Bożego, obchodzone w drugą niedzielę po Wielkanocy, zwaną obecnie Niedzielą Miłosierdzia Bożego, stanowi wdzięczną okazję ku temu, aby zastanowić się nad etymologią słowa miłosierdzie. Wyraz ten ma zasięg ogólnosłowiański, jak o tym świadczą jego odpowiedniki w języku czeskim (milosrdi), rosyjskim (милосердие [miloserdie]) czy staro-cerkiewno-słowiańskim (milosrьdije), by przywołać choć po jednym przykładzie z każdej grupy języków słowiańskich, tj. zachodniej, wschodniej i południowej. Gwoli wyjaśnienia dodajmy, że język staro-cerkiewno-słowiański to najstarszy zachowany literacki język Słowian z ok. IX wieku, którego alfabet, zwany głagolicą, opracował św. Cyryl (właśc. Konstantyn) i na który wraz z pomocą swego brata Metodego przetłumaczył z greckiego część Biblii (psałterz, Ewangelie, Dzieje Apostolskie) oraz łacińskie teksty liturgiczne, odczytywane ludowi w czasie nabożeństw (tzw. aprakos). Do dziś język ten można usłyszeć podczas czytania Pisma Świętego w cerkwi prawosławnej, np. w Rosji.

Do języka polskiego wyraz miłosierdzie dostał się zapewne za pośrednictwem języka staroczeskiego, podobnie jak znaczna część terminologii chrześcijańskiej, na przykład słowa: anioł, apostoł, bierzmowanie, biskup,chrzcić, chrzest, chrześcijanin, cmentarz, diabeł,dziekan, jałmużna, kacerz, kaplica, kapłan, kielich,klasztor, kolęda, kościół, kruchta, krzyż, lucyper,mnich, msza, nieszpory, ofiara, ofiarować, ołtarz,opat, opłatek, pacierz, papież, pleban, poganin,pop, post, prałat, przeor, sobota, szatan,wigilia, żegnać, żyd. Pamiętajmy wszak, że chrzest, którego 1050. rocznicę obchodzimy w tym roku, przyjęliśmy od Czechów. W językach słowiańskich omawiany wyraz pojawił się z całą pewnością w związku z prowadzoną na terenie Słowiańszczyzny misją chrystianizacyjną, przebiegającą między innymi z udziałem braci św. św. Cyryla i Metodego – apostołów Słowian, jak zwykło się o nich mówić, co tłumaczyłoby obecność formy milosrьdije także w języku staro-cerkiewno-słowiańskim.

Można by więc z dużą dozą prawdopodobieństwa założyć, że w języku dawnych Słowian istniał wyraz *milosŕ̥dьje (gwiazdka oznacza rekonstrukcję). Jednak co do jego genezy badacze nie są zgodni. Przykładowo, profesor Witold Doroszewski upatrywał w nim kalkę (odwzorowanie) łacińskiej struktury misericordia, podobnie jak w staropolskim przymiotniku miłosirdy ‘miłosierny’ widział tłumaczenie łacińskiego misericors (nieco odmienne zdanie co do relacji pomiędzy tymi dwoma słowami, tj. miłosierdzie i miłosirdy, miał prof. Witold Taszycki, który uważał, że forma przymiotnika miłosierny jest derywatem, czyli wyrazem pochodnym, od rzeczownika miłosierdzie). Współcześni językoznawcy (etymolodzy), na przykład Wiesław Boryś, a nawet Andrzej Bańkowski (znany z oryginalnych, nierzadko odosobnionych i pozostających w sprzeczności do tradycyjnych ujęć opinii) twierdzą raczej, że słowiański rzeczownik *milosŕ̥dьje, od którego pochodzi polskie miłosierdzie,został utworzony na bazie przymiotnika *milosŕ̥dъ za pomocą sufiksu (przyrostka) słowotwórczego *-ьje.

Stanowiący podstawę interesującego nas rzeczownika przymiotnik *milosŕ̥dъ to ze słowotwórczego punktu widzenia wyraz złożony (złożenie właściwe lub inaczej compositum), którego pierwszy człon pochodzi od prasłowiańskiego przymiotnika *milъ, znaczącego ‘sprawiający przyjemne wrażenie, przyjemny, życzliwy; drogi, kochany; budzący współczucie’, natomiast człon drugi stanowi rzeczownik *sŕ̥dъ, od którego pochodzi prasłowiańskie *sŕ̥dьce, czyli ‘serce’. Wykładnikiem kompozycji, spajającym oba człony był tu interfiks (wrostek) -o-. Taka budowa wyrazu*mil-o-sŕ̥dъ według W. Borysia stanowiła wierne odwzorowanie struktury gockiego arm-hairts, starowysokoniemieckiego arm-herz czy łacińskiego miser-i-cors. Z kolei zdaniem A. Bańkowskiego gockie arm-hairts, a właściwie arma-hairtsbyło ścisłym, a nawet „nazbyt ścisłym”, bo „semantycznie nietrafnym” tłumaczeniem łacińskiego misericors; wszak gockie arm odpowiadające łacińskiemu miser znaczyło ‘ubogi, nędzny, żałosny, nieszczęsny’ (dzisiejsze niem. arm także znaczy ‘ubogi, biedny’). Badacz ten twierdzi, że „w grę tu wchodzi ciekawa w terminologii chrześcijańskiej adaptacja semantyczna tego łacińskiego adi. [przymiotnika – dop. M.M.] do przekładu gr. eúsplanchnos (jako najbardziej pozytywnego epitetu Boga)”.

Reasumując, można stwierdzić, że z punktu widzenia struktury słowa *mil-o-sŕ̥dъ (od którego pochodzi młodsza postać z sufiksem *-ьnъ, tj. *mil-o-sŕ̥dьnъ, skąd bierze się polskie miłosierny) przymiotnik ten znaczył ‘taki, który ma przyjemne, życzliwe serce’. Miłosierdzie zaś, poświadczone w języku polskim od XIV wieku, to z kolei ‘okazywanie serca, sympatii; bycie łaskawym, przychylnym serdecznym’. Współcześnie, najogólniej rzecz ujmując, słowo miłosierdzie oznacza po prostu ‘współczucie okazywane komuś, litość’.

Marcin Maciołek


Literatura:

Bańkowski A., Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 2, Warszawa 2000, s. 187.

Boryś W., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005, s. 328–329.

Doroszewski W., Staropolskie „miłosirdy”, „Poradnik Językowy” 1950, z. 3, s. 19.

Taszycki W., Staropolskie „miłosirdny”, „Poradnik Językowy” 1950, z. 5, s. 18–20.

 

Pozostałe tematy
Aktualności

Biblia Polonorum - tom I

W Pallottinum ukazał się pierwszy tom dzieła „Biblia Polonorum: Od początku do 1638 roku” autorstwa ks. Rajmunda Pietkiewicza. Poprzednio wydany t. 5 „Biblia Tysiąclecia (1965-2015)” został wyróżniony nagrodą Komitetu Nauk Teologicznych PAN. Całe dzieło liczyć będzie sześć tomów; zob. fragment na stronie PWT.

więcej

Świadkowie prawdy z tej ziemi w Radio eM

Radio eM podejmuje temat "Świadkowie prawdy - śląscy święci i błogosławieni". W czwartek o godz. 20:10 zaprasza Katarzyna Widera-Podsiadło; radioem.pl/

więcej
zobacz wszystkie

Liczba wizyt: 2875446

Tweety na temat @Ssb24pl Menu
Menu